Table of Contents

مقدمه

سکته مغزی یکی از مهم‌ترین عوامل ناتوانی‌های جسمی و عملکردی در بزرگسالان است که می‌تواند زندگی فرد و خانواده او را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهد. ضعف یا فلج اندام‌ها، اختلال در راه رفتن، مشکلات تعادل، مشکلات  گفتار و زبان و حتی دشواری در بلع غذا و مایعات از جمله عوارض شایع این بیماری می باشد. در چنین شرایطی، توانبخشی سکته مغزی (cva) نقش بسیار مهمی در بازگشت عملکردهای حرکتی، ارتباطی و شناختی بیمار دارد. هدف از توانبخشی فقط تقویت عضلات نیست؛ بلکه افزایش استقلال بیمار، پیشگیری از عوارض ثانویه و بهبود کیفیت زندگی می باشد. برنامه توانبخشی معمولاً با همکاری متخصص ارتوز وپروتز، فیزیوتراپیست، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر  طراحی می‌شود. در این مقاله با مهم‌ترین روش‌های توانبخشی بیماران سکته مغزی، از تجویز بریس و اصلاح الگوی راه رفتن تا درمان اختلال بلع و گفتار بیشتر صحبت میکنیم.

 

  کلیه درمان های توانبخشی در سکته مغزی  

  ۱. فیزیوتراپی بعد از سکته مغزی؛ اولین گام برای بازگشت حرکت

  یکی از شایع‌ترین عوارض سکته مغزی، ضعف یا فلج یک سمت بدن است که با اصطلاحات همی‌پارزی و همی‌پلژی شناخته می‌شود. این ناهنجاری می‌تواند توانایی بیمار را در نشستن، ایستادن، راه رفتن و انجام فعالیت‌های روزمره را  کاهش دهد. فیزیوتراپی در این افراد با استفاده از تمرینات هدفمند به بهبود قدرت عضلانی، تعادل، هماهنگی حرکتی و کنترل وضعیت بدن کمک می‌ نماید. مهم‌ترین مداخلات فیزیوتراپی عبارت‌اند از:تمرینات تقویت عضلات اندام فوقانی و تحتانی تمرینات تعادل در وضعیت نشسته و ایستاده

  • آموزش انتقال وزن و کنترل تنه

  • یادگیری برخاستن از صندلی و انتقال از تخت به ویلچر

  • تمرین راه رفتن در محیط‌های مختلف

  • تمرینات عملکردی و تکرار فعالیت‌های روزمره

  • مدیریت اسپاستیسیتی و پیشگیری از کوتاهی عضلات

شروع به‌موقع توانبخشی، پس از پایدار شدن شرایط پزشکی بیمار و با نظر تیم درمان، اهمیت زیادی دارد. شدت و نوع تمرینات باید متناسب با شرایط هر بیمار طراحی شود.

۲. نقش بریس و ارتوز در بهبود راه رفتن بیماران سکته مغزی

یکی از مشکلات رایج  پس از سکته مغزی، اختلال در کنترل مچ و پای سمت درگیر است. بسیاری از بیماران به دلیل ضعف عضلات بالا‌آورنده پنجه پا دچار عارضه‌ای به نام افتادگی پا (Foot Drop) می‌ گردند. در این وضعیت، بیمار هنگام راه رفتن نمی‌تواند پنجه پا را به اندازه کافی بالا بیاورد. در نتیجه احتمال گیر کردن پنجه به زمین، اختلال در الگوی راه رفتن و زمین خوردن افزایش پیدا میکند. در این شرایط، استفاده از بریس یا ارتز آفو (AFO) می‌تواند نقش مؤثری در حمایت از اندام تحتانی هنگام راه رفتن داشته باشد. ارتز AFO با کنترل وضعیت مچ و پا به قرارگیری مناسب‌تر اندام هنگام ایستادن و راه رفتن کمک می نماید. انتخاب نوع ارتز به وضعیت عضلات، میزان اسپاستیسیتی، دامنه حرکتی مفاصل و الگوی راه رفتن فرد بستگی دارد.

وبلاگ ساخت بریس آفو

انواع بریس مورد استفاده در بیماران سکته مغزی

ارتز سخت یا Solid AFO: در افرادی استفاده میشود که به کنترل و ثبات بیشتری در مچ پا نیاز دارند.

ارتز آفو متحرک یا Articulated AFO: امکان حرکت کنترل‌شده مچ پا را فراهم می‌کند و برای برخی بیماران با توانایی حرکتی بیشتر مناسب می باشد.

افو انعطاف پذیر یا Flexible AFO: حمایت کمتری ایجاد می‌کند و می‌تواند به کنترل افتادگی پا کمک کند.

ارتزهای تخصصی کنترل زانو: در افرادی که هنگام راه رفتن دچار بی‌ثباتی زانو یا بازشدن بیش از حد آن می‌شوند، ممکن است از ارتزهای اختصاصی اندام تحتانی استفاده گردد.

علاوه بر این موارد، در برخی بیماران برای حمایت از شانه آسیب‌دیده از اسلینگ استفاده می‌شود. البته انتخاب و مدت استفاده از آن باید با ارزیابی تخصصی همراه باشد.

در مرکز ارتوپدی فنی نویا واقع در شهر زیبا اصفهان انواع بریس به صورت تخصصی برای افراد مبتلا به سکته مغزی طراحی و ساخته میشود‌.

جهت ارتباط با ما کلیک نمایید

نکته مهم این است که بریس جایگزین فیزیوتراپی  نمی باشد. ترکیب استفاده صحیح از ارتز با تمرینات عملکردی می‌تواند به بهبود ایمنی و کیفیت راه رفتن کمک کند.

۳. کاردرمانی سکته مغزی؛ بازگشت استقلال در زندگی روزمره

بسیاری از بیماران پس از سکته مغزی در استفاده از دست و انگشتان، گرفتن اشیا، لباس پوشیدن، غذا خوردن و انجام فعالیت‌های روزانه دچار مشکل می‌شوند. کاردرمانی بعد از سکته مغزی با هدف افزایش استقلال عملکردی فرد انجام می‌شود. کاردرمانگر با ارزیابی توانایی‌های حرکتی، شناختی و حسی بیمار، برنامه‌ای متناسب با نیازهای او طراحی می نماید. تمرینات حرکتی ظریف، تقویت گرفتن و رها کردن اشیا، هماهنگی چشم و دست، تمرین استفاده از دست مبتلا و آموزش فعالیت‌های روزمره از جمله اقدامات کاردرمانی هستند.

همچنین کسانی که دچار اختلال حافظه، کاهش توجه یا بی‌توجهی فضایی هستند، مداخلات شناختی و ادراکی اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت.

هدف نهایی این است که فرد بتواند با کمترین میزان وابستگی به اطرافیان، فعالیت‌های روزمره خود را انجام دهد.

۴. درمان اختلال بلع بعد از سکته مغزی با گفتاردرمانی

یکی از عوارض مهم و گاهی خطرناک سکته مغزی، اختلال بلع یا دیسفاژی (Dysphagia) می باشد.

در این حالت، بیمار ممکن است در انتقال غذا و مایعات از دهان به مری دچار مشکل و ناتوانی شود. آسیب به نواحی مغزی کنترل‌کننده عضلات زبان، حلق و حنجره می‌تواند هماهنگی مراحل مختلف بلع را مختل نماید.

اهمیت اختلال بلع در این است که ورود غذا، مایعات یا بزاق به مجاری تنفسی می‌تواند باعث آسپیراسیون (Aspiration) و در برخی موارد ذات‌الریه شود. همچنین اختلال بلع ممکن است به سوءتغذیه، کم‌آبی بدن و کاهش کیفیت زندگی بیمار منجر گردد

به همین دلیل، ارزیابی بلع باید پیش از شروع تغذیه خوراکی پس از سکته مغزی انجام شود.

 نقش گفتاردرمانگردر درمان اختلال بلع چیست؟

گفتاردرمانگر ابتدا وضعیت عضلات لب، زبان، فک، کام، حلق و عملکرد بلع را ارزیابی می‌کند. در صورت نیاز، برای بررسی دقیق‌تر از روش‌های تخصصی مانند ویدئوفلوروسکوپی بلع (VFSS) یا آندوسکوپی ارزیابی بلع (FEES) استفاده می گردد.

بر اساس نتایج ارزیابی، برنامه درمانی اختصاصی طراحی می‌شود که می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

  • تمرینات تقویت و هماهنگی عضلات دهان و زبان

  • تمرین کنترل لقمه غذایی و انتقال آن به حلق

  • تمرینات اختصاصی بلع مانند مانور ماساکو و بلع سوپراگلوتیک در صورت مناسب بودن

  • اصلاح وضعیت سر و گردن هنگام غذا خوردن

  • تعیین بافت غذا و غلظت مایعات بر اساس ارزیابی بلع

  • استفاده از روش‌های بازخورد زیستی در موارد مناسب

هدف از این روش ها، افزایش ایمنی و کارایی بلع، کاهش خطر آسپیراسیون و کمک به بازگشت تغذیه ایمن از راه دهان است.

نکته مهم این است که برخی بیماران ممکن است دچار آسپیراسیون خاموش شوند؛ یعنی غذا یا مایعات وارد مجاری تنفسی شود، بدون اینکه بیمار سرفه مشخصی داشته باشد. بنابراین نبود سرفه هنگام غذا خوردن، لزوماً به معنای طبیعی بودن بلع نمی باشد.

۵. گفتاردرمانی برای درمان اختلال گفتار و زبان بعد از سکته مغزی

سکته مغزی ممکن است علاوه بر حرکت و بلع، توانایی برقراری ارتباط را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

دو اختلال مهم در این زمینه شامل موارد زیر می باشد:

آفازی (Aphasia):

اختلال در توانایی درک یا تولید زبان که ممکن است صحبت کردن، نام بردن اشیا، خواندن و نوشتن را مختل نماید

دیزآرتری (Dysarthria):

اختلال در کنترل عضلات مورد استفاده برای تولید گفتار که باعث نامفهوم شدن، کندی یا تغییر کیفیت صحبت کردن می‌شود.

گفتاردرمانگر با استفاده از تمرینات اختصاصی زبان، نامیدن تصاویر، ساخت جمله، درک دستورات، تمرین مکالمه و بهبود وضوح گفتار به تقویت مهارت‌های ارتباطی کمک می‌کند.

در موارد شدید، استفاده از روش‌های ارتباطی جایگزین و مکمل (AAC)، مانند تصاویر، کارت‌های ارتباطی و ابزارهای الکترونیکی نیز می‌تواند به فرد کمک کند تا نیازهای خود را به اطرافیان منتقل کند.

جهت کسب اطلاعات بیشتر در مورد درمان بلع در افراد مبتلا به سکته مغزی به وبلاگ زیر مراجعه نمایید:

گفتار درمانی اصفهان 

 

۶. اهمیت توانبخشی و همکاری منظم خانواده

توانبخشی موفق در سکته مغزی به همکاری هماهنگ متخصصان مختلف نیاز دارد. برای مثال، بیماری که دچار افتادگی پا است ممکن است به ترکیب فیزیوتراپی و استفاده از ارتز AFO نیاز داشته باشد؛ در حالی که همان بیمار ممکن است هم‌زمان به کاردرمانی برای بهبود عملکرد دست و گفتاردرمانی برای درمان اختلال بلع یا گفتار نیاز داشته باشد.

خانواده نیز بخش مهمی از فرآیند توانبخشی محسوب می‌شود. آموزش نحوه جابه‌جایی ایمن بیمار، رعایت وضعیت صحیح بدن، کمک به انجام تمرینات تجویزشده و توجه به علائم خطر هنگام غذا خوردن می‌تواند در روند مراقبت اثر بخش باشد.

برنامه توانبخشی باید به‌صورت منظم ارزیابی و بر اساس پیشرفت بیمار اصلاح گردد. میزان بهبودی در افراد مختلف متفاوت است و نمی‌توان برای همه زمان یکسانی برای بازگشت عملکرد تعیین کرد.

ارتباط با ارتوپدی فنی نویا

نتیجه‌گیری

توانبخشی سکته مغزی یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر بهبود عملکرد و افزایش استقلال بیماران است. استفاده از بریس و ارتز برای اصلاح الگوی راه رفتن، فیزیوتراپی برای بازیابی حرکت و تعادل، کاردرمانی برای بازگشت استقلال فردی و گفتاردرمانی برای درمان اختلالات گفتار، زبان و بلع، همگی بخش‌های مهم یک برنامه جامع توانبخشی می باشند.

در نهایت، توانبخشی یک فرآیند فردمحور و تیمی است. هرچه ارزیابی دقیق‌تر، اهداف درمانی مشخص‌تر و همکاری بیمار، خانواده و متخصصان بیشتر باشد، امکان دستیابی به بهترین سطح عملکردی بیمار بیشتر میشود. 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *